Moliya Qo'llanmasi›
5-Bob: Formulalar va Koeffitsientlar
12 formula — biznes sog'liqning to'liq o'lchovi
Bu sahifa — moliyaviy "cheat sheet"ingiz. Har bir formula: nima, nima uchun, qanday hisoblash, qanday o'qish. Qayta-qayta qaytib keling.
05
Formulalar — biznesingizning tibbiy testlari. Qon bosimi, yurak urishi, harorat — bularning me'yori bor. Moliyada ham shunday. Har bir formula Sizga "bu ko'rsatkich me'yordami?" degan savolga javob beradi.
Formulalarni yodlab olish shart emas. Muhim narsa — ularning mantiqini tushunish va hisob-kitob qila bilish. Quyida har bir formulani uch qatlamda beramiz: formula → real misol → me'yor darajasi.
| # | Formula nomi | Toifasi | Asosiy savol |
|---|---|---|---|
| 01 | Sof foyda rentabelligi | Rentabellik | 100 so'm daromaddan qancha foyda? |
| 02 | EBITDA margin | Rentabellik | Operatsion kuch qanday? |
| 03 | Yalpi foyda margin | Rentabellik | Sotuvdan qancha qoldi? |
| 04 | Joriy likvidlik | Likvidlik | Qarzlarni to'lay olamizmi? |
| 05 | Tezkor likvidlik | Likvidlik | Shoshilinch holatda tayyor pulamiz? |
| 06 | Debitorlik aylanish kuni (DSO) | Aylanish | Pul qancha kunda qaytadi? |
| 07 | Ombor aylanish kuni (DIO) | Aylanish | Tovar qancha kunda sotiladi? |
| 08 | Kreditorlik kuni (DPO) | Aylanish | Qancha kunda to'laymiz? |
| 09 | Pul aylanish tsikli (CCC) | Aylanish | Pul qancha davr ketadi? |
| 10 | Tenglik nuqtasi (Break-even) | Samaradorlik | Qancha sotsam foydaga chiqaman? |
| 11 | Kapital rentabelligi (ROE) | Samaradorlik | O'z kapital qancha ishlayapti? |
| 12 | Operatsion CashFlow margin | CashFlow | Operatsiyadan real pul qancha? |
§ 01
📊 Rentabellik guruhi
Biznes qancha samarali ishlayapti?
Rentabellik — bu biznesning "samaradorlik indeksi". Har 100 so'm daromaddan qancha foyda olib qolganingizni ko'rsatadi. Pastroq bo'lsa — pulni bankka qo'ygan ma'qul.
Formula № 01
Sof Foyda Rentabelligi (Net Margin)
Rentabellik
Net Margin = (Sof foyda ÷ Daromad) × 100%
● Amaliy misol · "Silk Road Textile" Farg'ona
Daromad: 850,000,000 so'm · Sof foyda: 161,500,000 so'm
Net Margin = (161.5M ÷ 850M) × 100 = 19%
Xulosa: Me'yor chegarasida. Xarajatlarni 3–5% optimallashtirsangiz, "yaxshi" zonaga kiradi.
Net Margin = (161.5M ÷ 850M) × 100 = 19%
Xulosa: Me'yor chegarasida. Xarajatlarni 3–5% optimallashtirsangiz, "yaxshi" zonaga kiradi.
❌ 0–10% — Xavfli
⚠️ 10–20% — O'rtacha
✓ 20–40% — Yaxshi
★ 40%+ — A'lo
Nima uchun muhim: Bu — biznesingizning asosiy "sog'liq ko'rsatkichi". Agar bu ko'rsatkich bank depozit foizidan (12–15%) past bo'lsa, biznes yuritish o'rniga pulni bankka qo'ygan ma'qul.
Formula № 02
EBITDA Margin
Operatsion kuch
EBITDA = Daromad − O'zgaruvchan xarajat − Doimiy xarajat
EBITDA Margin = (EBITDA ÷ Daromad) × 100%
● Amaliy misol · "Prestige Catering" Toshkent
EBITDA Margin = (EBITDA ÷ Daromad) × 100%
Daromad: 420M · O'zgaruvchan xarajat: 210M · Doimiy: 85M
EBITDA = 420M − 210M − 85M = 125M so'm
EBITDA Margin = (125M ÷ 420M) × 100 = 29.8% — Yaxshi zona!
EBITDA = 420M − 210M − 85M = 125M so'm
EBITDA Margin = (125M ÷ 420M) × 100 = 29.8% — Yaxshi zona!
❌ Manfiy — Favqulodda
⚠️ 5–15% — Past
✓ 15–30% — Normal
★ 30%+ — Kuchli
Nima uchun muhim: EBITDA soliqlar, kreditlar va amortizatsiyadan oldingi foyda. U biznes asosan qancha ishlayotganini ko'rsatadi. Manfiy EBITDA = biznes modelining o'zi ishlamayapti.
Formula № 03
Yalpi Foyda Margin (Gross Margin)
Savdo samarasi
Yalpi foyda = Daromad − Tannarx
Gross Margin = (Yalpi foyda ÷ Daromad) × 100%
● Amaliy misol · "Amir Electronics" Samarqand
Gross Margin = (Yalpi foyda ÷ Daromad) × 100%
Oy daromadi: 680M so'm · Tovarlar tannarxi: 476M so'm
Yalpi foyda = 680M − 476M = 204M so'm
Gross Margin = (204M ÷ 680M) × 100 = 30%
Sohaviy me'yor elektronika uchun: 25–35% — normal.
Yalpi foyda = 680M − 476M = 204M so'm
Gross Margin = (204M ÷ 680M) × 100 = 30%
Sohaviy me'yor elektronika uchun: 25–35% — normal.
❌ <20% — Juda past
⚠️ 20–35% — O'rtacha
✓ 35–60% — Yaxshi
★ 60%+ — IT/Premium
Nima uchun muhim: Gross margin — doimiy xarajatlar va foydani qoplash uchun qancha "xom mablag'" qolishini ko'rsatadi. Past bo'lsa — narx strategiyasini yoki tannarxni ko'rib chiqing.
§ 02
💧 Likvidlik guruhi
Qarzlarni to'lay olamizmi?
Formula № 04
Joriy Likvidlik Koeffitsienti (Current Ratio)
Likvidlik
Current Ratio = Joriy aktivlar ÷ Qisqa muddatli majburiyatlar
● Amaliy misol · "Toshkent Pharma Distribution"
Joriy aktivlar: Naqd 85M + Debitorlik 120M + Ombor 95M = 300M so'm
Qisqa muddatli majburiyatlar: Yetkazib beruvchilar 110M + Kredit 40M + Boshqa 30M = 180M so'm
Current Ratio = 300M ÷ 180M = 1.67 — Yaxshi! Har 1 so'm qarz uchun 1.67 so'm aktiv bor.
Qisqa muddatli majburiyatlar: Yetkazib beruvchilar 110M + Kredit 40M + Boshqa 30M = 180M so'm
Current Ratio = 300M ÷ 180M = 1.67 — Yaxshi! Har 1 so'm qarz uchun 1.67 so'm aktiv bor.
❌ <1.0 — Xavfli
⚠️ 1.0–1.5 — Minimal
✓ 1.5–2.5 — Normal
★ 2.5+ — Konservativ
Nima uchun muhim: 1.0 dan past degani — qarz to'lash uchun aktivlar yetarli emas. Bu bank kreditini olishda ham tekshiriladigan birinchi ko'rsatkich.
Formula № 05
Tezkor Likvidlik (Quick Ratio)
Shoshilinch holat
Quick Ratio = (Naqd + Debitorlik) ÷ Qisqa muddatli majburiyatlar
● Amaliy misol · "Toshkent Pharma Distribution" (davomi)
Naqd: 85M + Debitorlik: 120M = 205M so'm (Ombor hisobanmaydi — uni tez sotib bo'lmaydi)
Qisqa muddatli majburiyatlar: 180M so'm
Quick Ratio = 205M ÷ 180M = 1.14 — Qabul qilinadi, lekin kuzatib boring.
Qisqa muddatli majburiyatlar: 180M so'm
Quick Ratio = 205M ÷ 180M = 1.14 — Qabul qilinadi, lekin kuzatib boring.
❌ <0.7 — Favqulodda xavf
⚠️ 0.7–1.0 — Ehtiyotkor
✓ 1.0–1.5 — Sog'lom
★ 1.5+ — Ishonchli
Nima uchun muhim: Joriy likvidlikdan farqi — ombor hisoblanmaydi, chunki uni tez pula aylantirish qiyin. Bu ko'rsatkich "eng qiyin kunda" qanday holatda qolishingizni ko'rsatadi.
§ 03
🔄 Aylanish guruhi
Pullar qanchalik tez aylanayapti?
Aylanish formulalari — biznesingizdagi pulning "tezligi". Pullar tez aylansa — biznes jon-jahdi bilan ishlayapti. Sekin aylanasa — pul omborda, debitorlikda yoki boshqa joyda "muzlab" qolgan.
Formula № 06
Debitorlik Aylanish Kuni (DSO)
Pul qaytish vaqti
DSO = (Debitorlik ÷ Daromad) × 365 kun
● Amaliy misol · "Baraka Qurilish Materiallari" Namangan
Oylik debitorlik o'rtachasi: 240M so'm · Yillik daromad: 1,800M so'm
DSO = (240M ÷ 1,800M) × 365 = 48.7 kun
Ya'ni: pul, o'rtacha, 49 kunda qaytib keladi. Soha me'yori 30–45 kun — biroz oshgan.
DSO = (240M ÷ 1,800M) × 365 = 48.7 kun
Ya'ni: pul, o'rtacha, 49 kunda qaytib keladi. Soha me'yori 30–45 kun — biroz oshgan.
★ <30 kun — A'lo
✓ 30–45 kun — Normal
⚠️ 45–60 kun — Nazorat kerak
❌ 60+ kun — Xavfli
Nima uchun muhim: DSO qancha yuqori bo'lsa — shuncha ko'p pul debitorlikda "yotadi". 60+ kun bo'lsa, ehtimol ba'zi mijozlar hech qachon to'lamaydi. Muddatni qisqartirish — kassani to'ldirish.
Formula № 07
Ombor Aylanish Kuni (DIO)
Tovar sotish vaqti
DIO = (O'rtacha ombor qiymati ÷ Sotilgan tovar tannarxi) × 365 kun
● Amaliy misol · "Zafar Oziq-Ovqat" ulgurji baza
O'rtacha ombor: 185M so'm · Yillik tannarx: 1,480M so'm
DIO = (185M ÷ 1,480M) × 365 = 45.6 kun
Oziq-ovqat uchun me'yor: 20–40 kun. Muammo bor — 5–6 kunlik ortiqcha zaxira.
DIO = (185M ÷ 1,480M) × 365 = 45.6 kun
Oziq-ovqat uchun me'yor: 20–40 kun. Muammo bor — 5–6 kunlik ortiqcha zaxira.
★ <20 kun — Juda samarali
✓ 20–40 kun — Normal
⚠️ 40–60 kun — Ombor og'ir
❌ 60+ kun — Pul muzlagan
Nima uchun muhim: Omborda qancha uzoq tovar tursa — shuncha pul "muzlagan". Oziq-ovqat uchun bu ayniqsa xavfli — mahsulot eskiradi. Ombor normativini belgilang.
Formula № 08
Kreditorlik To'lov Kuni (DPO)
To'lov muddati
DPO = (Kreditorlik ÷ Tannarx) × 365 kun
● Amaliy misol · "Zafar Oziq-Ovqat" (davomi)
O'rtacha kreditorlik: 92M so'm · Yillik tannarx: 1,480M so'm
DPO = (92M ÷ 1,480M) × 365 = 22.7 kun
Ya'ni: yetkazib beruvchilarga o'rtacha 23 kunda to'lanyapti. DSO 45 kun, DPO 23 kun — bu muammo: pul 22 kun "o'zingizdan" ketmoqda.
DPO = (92M ÷ 1,480M) × 365 = 22.7 kun
Ya'ni: yetkazib beruvchilarga o'rtacha 23 kunda to'lanyapti. DSO 45 kun, DPO 23 kun — bu muammo: pul 22 kun "o'zingizdan" ketmoqda.
❌ <15 kun — Siz zaif holatdasiz
⚠️ 15–30 kun — O'rtacha
✓ 30–45 kun — Yaxshi
★ 45+ kun — Kuchli pozitsiya
Nima uchun muhim: DPO qancha yuqori bo'lsa — yetkazib beruvchilar pulingizni ko'proq vaqt sizda saqlaydi. Bu sizga bepul kredit. DPO ko'paytirib, DSO kamaytiring — kassa o'z-o'zidan yaxshilanadi.
Formula № 09
Pul Aylanish Tsikli (CCC)
Moliyaviy tsikl
CCC = DSO + DIO − DPO
● Amaliy misol · "Zafar Oziq-Ovqat" (yakuniy hisob)
DSO: 45.6 kun + DIO: 45.6 kun − DPO: 22.7 kun = CCC = 68.5 kun
Bu degani: har bir so'm 68 kun "bog'liq" — o'sha davr pul ishlayolmaydi.
Maqsad: CCC ni 40 kunga tushirish = 35M so'm qo'shimcha likvidlik
Bu degani: har bir so'm 68 kun "bog'liq" — o'sha davr pul ishlayolmaydi.
Maqsad: CCC ni 40 kunga tushirish = 35M so'm qo'shimcha likvidlik
★ <30 kun — Ideal
✓ 30–50 kun — Yaxshi
⚠️ 50–80 kun — O'rtacha
❌ 80+ kun — Pul "muzlagan"
Nima uchun muhim: CCC — biznesingizdagi pulning "uyqu vaqti". Qancha past bo'lsa — pul shuncha tez qaytadi va qayta ishlaydi. Amazon 0 kun CCC bilan ishlaydi — bu ularga milliardlab bepul kapital beradi.
DSO kamaytiring.
DIO kamaytiring.
DPO oshiring.
— Kassa o'z-o'zidan to'ladi.
DIO kamaytiring.
DPO oshiring.
— Kassa o'z-o'zidan to'ladi.
§ 04
⚡ Samaradorlik guruhi
Kapital qanchalik samarali ishlamoqda?
Formula № 10
Tenglik Nuqtasi (Break-Even Point)
Zarar chegarasi
Break-Even = Doimiy xarajatlar ÷ (Narx − O'zgaruvchan xarajat/birlik)
● Amaliy misol · "Saodat Clothing" kichik brendli kiyim
Doimiy xarajatlar (ijara + ish haqi + boshqa): 45,000,000 so'm/oy
Bir ko'ylak narxi: 180,000 so'm · O'zgaruvchan xarajat/birlik: 95,000 so'm
Marginal daromad/birlik = 180,000 − 95,000 = 85,000 so'm
Break-Even = 45,000,000 ÷ 85,000 = 529 ta ko'ylak/oy
Hozir oyiga 380 ta sotmoqda — 149 ta kam. Yechim: narxni oshirish yoki xarajatni kamaytirish.
Bir ko'ylak narxi: 180,000 so'm · O'zgaruvchan xarajat/birlik: 95,000 so'm
Marginal daromad/birlik = 180,000 − 95,000 = 85,000 so'm
Break-Even = 45,000,000 ÷ 85,000 = 529 ta ko'ylak/oy
Hozir oyiga 380 ta sotmoqda — 149 ta kam. Yechim: narxni oshirish yoki xarajatni kamaytirish.
❌ Sotuvlar BEP dan past — zarar
⚠️ BEP ga yaqin — xavfli
✓ BEP dan 20%+ yuqori — xavfsiz
★ BEP dan 50%+ yuqori — mustahkam
Nima uchun muhim: Tenglik nuqtasini bilmasdan biznes yuritish — ko'r bo'lib yo'l yurish. Bu formula: "Shu oyda qancha sotsam zarar ko'rmayman?" degan savolga aniq javob beradi.
Formula № 11
O'z Kapital Rentabelligi (ROE)
Kapital samarasi
ROE = (Sof foyda ÷ O'z kapital) × 100%
● Amaliy misol · "Mirzo Dairy" sut mahsulotlari
Yillik sof foyda: 380,000,000 so'm
O'z kapital (ustav + to'planmagan foyda): 1,200,000,000 so'm
ROE = (380M ÷ 1,200M) × 100 = 31.7%
Bankda 14% bo'lganda — ROE 31.7% ajoyib. Har 100 so'm o'z kapital 31.7 so'm foyda keltirmoqda.
O'z kapital (ustav + to'planmagan foyda): 1,200,000,000 so'm
ROE = (380M ÷ 1,200M) × 100 = 31.7%
Bankda 14% bo'lganda — ROE 31.7% ajoyib. Har 100 so'm o'z kapital 31.7 so'm foyda keltirmoqda.
❌ <Bank foizi — Maqsadsiz
⚠️ 15–20% — Qabul qilinadi
✓ 20–35% — Yaxshi
★ 35%+ — Investor magnit
Nima uchun muhim: ROE — investorning birinchi qaraydigan ko'rsatkichi. "Biznesga qo'yilgan pul qancha ishlayapti?" — bu savol ROE orqali javob topadi. Bank foizidan past ROE — biznesga hech kim investitsiya qilmaydi.
§ 05
💰 CashFlow guruhi
Real pul qanchalik sog'lom oqayapti?
Formula № 12
Operatsion CashFlow Margin
Pul sog'ligi
OCF Margin = (Operatsion CashFlow ÷ Daromad) × 100%
● Amaliy misol · "Nexus IT Solutions" Toshkent
Oy daromadi (P&L): 285,000,000 so'm
Operatsion CashFlow (haqiqiy tushum): 198,000,000 so'm
OCF Margin = (198M ÷ 285M) × 100 = 69.5% — A'lo daraja!
Farq (85.5M) = debitorlik va boshqa vaqtinchalik ushlanmalar.
Operatsion CashFlow (haqiqiy tushum): 198,000,000 so'm
OCF Margin = (198M ÷ 285M) × 100 = 69.5% — A'lo daraja!
Farq (85.5M) = debitorlik va boshqa vaqtinchalik ushlanmalar.
❌ Manfiy — Kassa xavfi
⚠️ 0–40% — Past
✓ 40–70% — Yaxshi
★ 70%+ — Kuchli biznes
Nima uchun muhim: P&L da foyda ko'rinishi va kassada pul bo'lishi — ikki boshqa narsa. OCF Margin ularning qanchalik yaqin ekanini ko'rsatadi. Past OCF Margin — debitorlik yoki omborda pul "muzlagan" degan signal.
§ 06
Umumiy ma'lumotnoma — barcha 12 formula
Ushbu jadvalni chop etib, ish stolizga osib qo'ying:
| # | Formula | Hisoblash | Me'yor (past→yaxshi) |
|---|---|---|---|
| 01 | Net Margin | Sof foyda ÷ Daromad × 100 | <10% / 10–20% / 20–40% / 40%+ |
| 02 | EBITDA Margin | EBITDA ÷ Daromad × 100 | Manfiy / 5–15% / 15–30% / 30%+ |
| 03 | Gross Margin | (Daromad−Tannarx) ÷ Daromad × 100 | <20% / 20–35% / 35–60% / 60%+ |
| 04 | Current Ratio | Joriy aktiv ÷ Joriy majburiyat | <1.0 / 1.0–1.5 / 1.5–2.5 / 2.5+ |
| 05 | Quick Ratio | (Naqd+Debitorlik) ÷ Joriy majburiyat | <0.7 / 0.7–1.0 / 1.0–1.5 / 1.5+ |
| 06 | DSO | (Debitorlik ÷ Daromad) × 365 | 60+ / 45–60 / 30–45 / <30 kun |
| 07 | DIO | (Ombor ÷ Tannarx) × 365 | 60+ / 40–60 / 20–40 / <20 kun |
| 08 | DPO | (Kreditorlik ÷ Tannarx) × 365 | <15 / 15–30 / 30–45 / 45+ kun |
| 09 | CCC | DSO + DIO − DPO | 80+ / 50–80 / 30–50 / <30 kun |
| 10 | Break-Even | Doimiy xarajat ÷ (Narx − O'zgar.xarajat) | BEP dan past / BEP yaqin / +20% / +50% |
| 11 | ROE | (Sof foyda ÷ O'z kapital) × 100 | <Bank% / 15–20% / 20–35% / 35%+ |
| 12 | OCF Margin | Oper.CashFlow ÷ Daromad × 100 | Manfiy / 0–40% / 40–70% / 70%+ |
📌 Xulosa bloki — 5-bob
12 formulani birdaniga hisoblashga harakat qilmang. Bugundan boshlang: Net Margin va Break-Even — shu ikki formulani bilib, siz allaqachon ko'pchilik tadbirkordan ustun turasiz.
Formulalar — kasal topuvchi, dori emas. DSO yuqori bo'lsa — bu muammoning belgisi. Yechim: debitorlik shartnomasini qayta ko'rish, oldindan to'lov talabi, faktoring.
Har oy kamida 3 ta asosiy ko'rsatkichni hisoblang: Net Margin (foydali yurishim?), Current Ratio (qarz to'lay olamanmi?), CCC (pulim qanchalik tez aylanmoqda?). Shu uchta — oylik moliyaviy "tekshiruv"ingiz.